عوارض ید درمانی بخش جدانشدنی از پروسه درمان با ید رادیو اکتیو است اما خوشبختا موقتی هستند و در اغلب موارد جای نگرانی نیست. ید درمانی معمولا بعد از جراحی تیروئید برای بیماران مبتلا به سرطان تیروئید یا بیماری پرکاری تیروئید تجویز می شود. این روش درمانی با وجود اثربخشی بالا، همراه با برخی عوارض موقتی است. در ادامه همراه ما باشید تا با عوارض آن برای خود و اطرافیانتان و راههای پیشگیری از عوارض آشنا شوید.
عوارض ید درمانی چیست؟
عوارض ید درمانی معمولاً موقتی هستند و جای نگرانی ندارند. پس از انجام ید درمانی ممکن است علائمی مثل خشکی دهان، تغییرات موقت در حس چشایی یا بویایی، تورم خفیف گردن و کمی خستگی را تجربه کنید. این واکنشها به طور معمول طی چند روز تا چند هفته برطرف میشوند و تاثیری دائمی بر سلامت نمیگذارند.
عوارض شایع ید درمانی
رایج ترین عوارض پس از ید درمانی که برای سرطان تیروئید انجام میشود، عبارتند از:
احساس خستگی و خواب آلودگی
احساس خستگی و خواب آلودگی یکی از معمول ترین عوارض بعد از ید درمانی است. به دلیل تاثیر سیستم ایمنی یا کاهش پیدا کردن سطح هورمون های تیروئیدی ، بیحالی و خستگی برای چند روز در افراد طبیعی است.
خشکی دهان و گلو
یکی دیگر از عوارض شایع، کاهش تولید بزاق به علت تاثیر ید رادیواکتیو بر غدد بزاقی است. در برخی موارد گلودرد و خشکی دهان گزارش میشود. این عارضه به مرور درمان می شود.
طعم فلزی دهان
احساس طعم فلزی یا تلخی و تغییرات در حس چشایی موقت بوده و به مرور درمان می شود.
تهوع و ناراحتی معده
احساس تهوع و استفراغ در ساعات اولیه بعد از ید درمانی طبیعی است. ممکن است ید رادیو اکتیو باعث تحریک معده می شود.
تورم غدد بزاقی
تورم و درد در غدد بزاقی در چند روز اول پس از درمان در ناحیه فک احساس می شود.
تغییرات در اشتها و وزن
به دلیل ایجاد اختلال در تعادل هورمون ها، موقتا اشتها و وزن کاهش پیدا می کند. این تغییرات به علت تاثیر بر متابولیسم بدن است.
یبوست یا اسهال
از دیگر عوارض ید درمانی تغییر در حرکات روده یا یبوست و اسهال است. تغذیه مناسب نقش مهمی در کنترل این مشکل دارد.
عوارض نادر اما مهم ید درمانی
برخلاف عوارض شایع که به صورت موقت بروز پیدا می کند، برخی عوارض ید درمانی که احتمال رخ دادن آن خیلی کم است، می تواند اثر جدی تر و بلندمدتی داشته باشد. از جمله مهمترین عوارض نادر ید درمانی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
ناباروری در مردان یا زنان
سلول های جنسی می تواند تحت تاثیر ید رادیواکتیو قرار گیرد. این عارضه در مواردی که دوزهای بالاتری استفاده میشود، بیشتر بروز می یابد. در برخی موارد این عارضه موقتی بوده و به مرور درمان می شود اما در برخی موارد به صورت بلند مدت و دائمی شکل می گیرد.
التهاب چشم و خشکی شدید
ید درمانی می تواند فعالیت غدد اشکی را مختل کند و باعث خشکی شدید چشم، التهاب و احساس سوزش در ناحیه چشم شود. در صورت تجمع ید در غدد ترشحی چشم ، التهاب چشم رخ می دهد. مراجعه به چشم پزشکی برای پیشگیری از وارد شدن آسیب جدی تر به چشم توصیه می شود.
اختلالات پوستی (خشکی، خارش یا ریزش مو)
بروز عوارض پوستی به دلیل اختلال در تعادل هورمون های تیروئیدی پس از ید درمانی یکی از عوارض نادر است. این عارضه منجر به خشکی پوست، خارش پوست، ریزش مو می شود. با انجام مراقبت های پوستی مناسب می توان این عارضه را درمان کرد.
اختلال در ترشح هورمونهای تیروئیدی در بلند مدت
امکان تخریب کامل بافت تیروئید در اثر جذب ید رادیو اکتیو وجود دارد. در چنین شرایطی بدن توانایی تولید تیروئید لازم بدن را نداشته و فرد دچار کم کاری تیروئید می شود. مراجعه به پزشک متخصص و تحت درمان بودن می تواند این عارضه را کنترل کند.
کاهش عملکرد غدد بزاقی به صورت دائم
یکی از نادرترین عوارض، کاهش عملکرد غدد بزاقی به صورت دائمی است. این شرایط باعث خشکی مزمن دهان، پوسیدگی دندان، ایجاد مشکل در بلع و در نتیجه کاهش کیفیت زندگی افراد می شود. رعایت اقدامات پیشگیرانه و مشورت با پزشک در کنترل و پیشگیری این عارضه موثر است.
عوارض ید درمانی در زنان
بدن زنان در برابر تاثیرات پرتو و تغییرات هورمونی، به ویژه در دوران بارداری یا شیردهی بسیار حساس است. به همین دلیل ید درمانی برای درمان سرطان تیروئید در زنان باید با دقت بیشتری انجام شود تا بتوان عوارض احتمالی را کنترل کرد.
تاثیر بر سیکل قاعدگی
در ماههای اول بعد از ید درمانی ممکن است نظم سیکل قاعدگی با مشکل مواجه شود. در چنین مواردی دوره قاعدگی نامنظم، توقف موقت پریود و یا خونریزی غیرعادی رخ می دهد. این عوارض به دلیل تغییر ایجاد شده در سطح هورمون های تیروئیدی است و به مرور با تنظیم مجدد هورمون ها درمان می شود.
منع مصرف در دوران بارداری یا شیردهی
ید رادیو اکتیو می تواند باعث ایجاد آسیب به جنین شده و یا از طریق شیر مادر به بدن نوزاد منتقل شود. از این رو این روش درمانی در دوران بارداری و شیردهی ممنوع است. اطلاع از باردار نبودن پیش از انجام یددرمانی اهمیت بالایی دارد.
خطرات برای تخمدان ها
در صورت جذب ید در دوز بالا امکان وارد شدن آسیب به تخمدان ها وجود دارد. در چنین شرایطی فعالیت تخمدان ها مختل می شود و بر تخمک گذاری، سطح هورمون های جنسی و توانایی بارداری اثر منفی می گذارد.
عوارض ید درمانی در مردان
علاوه بر تاثیرات عمومی، ید درمانی در برخی مواقع بر دستگاه تولید مثل مردان نیز تاثیر گذار است. البته این عوارض موقتی بوده و بسته به دوز جذب شده است.
کاهش موقتی کیفیت اسپرم
پرتوهای ناشی از ید رادیواکتیو موقتا بر کیفیت اسپرم تاثیر گذاشته و حجم یا تحرک و شکل اسپرم را تغییر میدهد. این تغییرات در بیشتر بیماران موقتی بوده و پس از گذشت چند ماه درمان می شود.
تاثیر بر باروری در صورت دوز بالا
در صورت دریافت مکرر و یا دوز بالا از ید ، امکان تاثیر منفی طولانی مدت در باروری وجود دارد. به همین علت مشورت با پزشک در مردانی که قصد فرزندآوری دارند توصیه می شود.
عوارض ید درمانی برای اطرافیان
پس از دریافت و جذب ید رادیواکتیو در بدن، بخش کمی از این ماده توسط تنفس، تعریق، ادرار و بزاق دفع می شود؛ از همین رو احتمال تماس اطرافیان با این مواد وجود دارد. لازم به ذکر است که میزان این پرتو کم بوده و بی خطر است اما با این حال برای کودکان، سالمندان و زنان باردار می تواند خطرناک باشد. رعایت بهداشت و فاصله از اطرافیان می تواند از این عوارض جلوگیری کند.
عوارض احتمالی در صورت عدم رعایت مراقبت های لازم شامل موارد زیر میشود:
- اختلال عملکرد غده تیروئید به خصوص در کودکان
- تحریک چشم یا پوست در صورت تماس با مواد دفعی
- حالت تهوع خفیف یا سردرد
- نگرانی یا اضطراب ناشی از خطر قرار گرفتن در معرض پرتوها
- افزایش خطر برای زنان باردار
چه زمانی باید نگران شوید؟
بروز برخی عوارض خفیف و شایع در بیماران بعد از ید درمانی طبیعی است و جای نگرانی وجود ندارد. اما بروز برخی عوارض شدید نیاز به پیگیری فوری دارد. در صورت تداوم استفراغ و تهوع مداوم، درد یا تورم زیاد، اختلال در بینایی، لرز بدون دلیل و تب بالا، قطع ادرار و دیگر علائم شدید و نادر سریعا با پزشک خود تماس بگیرید.
راهکارهای کاهش عوارض ید درمانی
با رعایت برخی اقدامات بعد از ید درمانی می توان برخی عوارض را کاهش داده و از ایجاد عوارض ید درمانی برای اطرافیان جلوگیری کرد. مصرف مایعات زیاد می تواند باعث دفع سریع تر رادیواکتیو از بدن شود. برای تحریک ترشح بزاق و کاهش خشکی دهان، آبنبات بدون قند و یا آدامس استفاده کنید.
داشتن استراحت کافی به کاهش استرس بدن کمک کرده و داشتن پیاده روی سبک در افزایش گردن خون موثر است. یکی از مهم ترین اقدامات تاثیر گذار رعایت فاصله از دیگران است. این کار باعث محافظت از اطرافیان در برابر پرتوها می شود. همچنین لازم به ذکر است که برای ارزیابی عملکرد تیروئید، پیگیری منظم از پزشک توصیه می شود.
چه افرادی بیشتر در معرض عوارض هستند؟
ید درمانی برای بیشتر افراد بیخطر بوده و عوارض خاصی ندارد؛ اما در برخی افراد به دلیل شرایط فیزیولوژیکی یا پزشکی این عوارض جدی تر است. از جمله این افراد می توان به کودکان و نوجوانان، زنان باردار یا شیرده، افرادی که دچار بیماری خود ایمنی تیروئید هستند و سالمندان و بیمارانی که دچار مشکل غدد بزاقی هستند اشاره کرد.
کودکان به دلیل حساسیت بالاتر بافت ها ممکن است عوارض بیشتری داشته باشند. همچنین افراد سالمند دچار خستگی بیشتر شده و نیاز به مراقبت بیشتر دارند. ممکن است بدن افرادی که دچار بیماری یا مشکل خاصی هستند، واکنش شدیدتری نشان دهد.
عوارض ید درمانی خطرناک است؟
در بیشتر موارد عوارض ید درمانی موقت بوده و به مرور درمان می شود؛ اما در صورت دریافت دوز بالای ید و تحت درمان قرار گرفتن مکرر، ممکن است عوارض به وجود آمده جدی تر باشد. پیگیری منظم و رعایت اقدامات اهمیت زیادی در بروز عوارض دارد.
انتخاب پزشک متخصص تاثیر زیادی در نتیجه درمان داشته و ایمن تر است. توصیه میشود پیش از اقدام به یددرمانی بهترین متخصص را برای این راه انتخاب نمایید. مشاوره با دکتر عابدین زاده بهترین دکتر غدد و متابولیسم می تواند پروسه درمانی شما را ایمن کرده و این مرحله درمانی با اطمینان بیشتر انجام شود. توجه داشته باشید که پیگیری وضعیت بعد از ید درمانی در بلند مدت تاثیر مهمی در سلامت شما دارد.
دکتر مائده عابدینزاده
فوقتخصص غدد و متابولیسم
اگر کودکتان علائمی شبیه کم کاری تیروئید دارد یا پزشک مشکوک به بیماری هاشیموتو شده است، برای تشخیص تخصصی و برنامه ریزی درمانی، می توانید با مطب دکتر مائده عابدین زاده تماس بگیرید.
دریافت نوبت