تیروئید بیش فعال یکی از اختلالات شایع در میان بیماریهای غدد درونریز است که میتواند عملکرد بدن را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. این نوع از انواع بیماری تیروئید زمانی رخ میدهد که غده تیروئید بیش از حد طبیعی هورمون تولید میکند و در نتیجه، سوختوساز بدن بالا میرود. شاید در ظاهر مسئلهای ساده به نظر برسد، اما وقتی پای علائم و عوارض آن وسط بیاید، متوجه میشوید که چقدر باید جدی گرفته شود.
تیروئید بیش فعال هم از آن دسته اختلالاتی است که اگر بهموقع تشخیص داده نشود، میتواند عوارض جدی به جا بگذارد. در این مقاله قصد داریم دربارهی این اختلال صحبت کنیم.
تیروئید بیش فعال چیست؟
تیروئید بیش فعال یا همان «هایپرتیروئیدیسم»، به حالتی گفته میشود که غده تیروئید بیشتر از مقدار طبیعی، هورمونهای T3 و T4 ترشح میکند. این افزایش هورمونها باعث سرعت گرفتن فرآیندهای بدن میشود؛ از متابولیسم گرفته تا ضربان قلب، همه چیز سریعتر از حد معمول عمل میکند. همین سرعت بالا گاهی به نفع بدن نیست و موجب خستگی، لاغری بیدلیل و مشکلات دیگر میشود.
در مقابل، کمکاری تیروئید دقیقاً نقطهی مقابل این حالت است. یعنی بدن هورمون تیروئید کافی تولید نمیکند و متابولیسم بدن کند میشود. در حالی که فرد مبتلا به تیروئید کمکار معمولاً با افزایش وزن، خوابآلودگی و سرمای شدید روبهروست، کسی که تیروئید بیش فعال دارد با اضطراب، بیخوابی و کاهش وزن مواجه است.
علائم تیروئید بیش فعال
تیروئید بیش فعال روی بیشتر سیستمهای بدن اثر میگذارد، به همین دلیل هم علائم مختلفی ایجاد میکند که از نظر شدت و نوع در افراد مختلف متفاوت است.
برخی از علائم شایع عبارتند از:
- کاهش وزن بدون رژیم
- افزایش ضربان قلب یا تپش قلب
- عصبانیت و تحریکپذیری
- بیخوابی یا خواب ناآرام
- تعریق زیاد
- ضعف عضلانی
- تیروئید و ریزش مو
- لرزش دستها
- حرکات روده زیادتر از حد معمول
- برجستگی چشمها (در بیماری گریوز)
بیشتر بخوانید: نقش تیروئید در چاقی و لاغری
چرا تیروئید بیش از حد فعال میشود؟
وقتی سیستم ایمنی بدن دچار اختلال شود یا تغذیه نامناسبی داشته باشیم، ممکن است عملکرد تیروئید از حالت تعادل خارج شود. یکی از شایعترین دلایل بروز تیروئید بیش فعال، بیماری خودایمنی به نام گریوز است که در آن بدن به اشتباه به غده تیروئید حمله میکند و باعث تحریک بیشازحد آن میشود.
در موارد دیگر، گرههایی درون غده تیروئید ممکن است بهطور مستقل شروع به ترشح هورمون کنند. این اتفاق بدون نیاز به فرمان مغز رخ میدهد و باعث میشود بدن دچار اختلال در تنظیم هورمونها شود.
عوامل خطر در ایجاد تیروئید بیشفعال:
- سابقه خانوادگی بیماری تیروئید
- بیماری خودایمنی مانند گریوز
- مصرف زیاد ید (مکملها یا رژیم غذایی خاص)
- بارداری یا زایمان اخیر
- برخی داروها (مانند آمیودارون)
- استرس شدید یا مزمن
راههای تشخیص تیروئید بیش فعال
برای تشخیص دقیق این بیماری، پزشک علائم بالینی را بررسی میکند و در صورت مشکوک بودن آزمایشهای تخصصی تجویز میکند.
۱. آزمایش خون (TSH، T3، T4)
در این آزمایش، سطح هورمون محرک تیروئید (TSH) بررسی میشود. معمولاً در تیروئید بیش فعال، سطح TSH پایین و سطح T3 و T4 بالا است. این نتایج به پزشک کمک میکنند تا بفهمد آیا غده تیروئید بیش از حد فعال است یا نه.
در صورت نیاز، پزشک ممکن است تستهای بیشتری برای بررسی آنتیبادیهای مربوط به بیماریهای خودایمنی مثل گریوز تجویز کند.
۲. اسکن تیروئید
در این روش تصویربرداری، مقدار جذب ید توسط غده تیروئید بررسی میشود. مناطق پرکار معمولاً ید بیشتری جذب میکنند. این تست کمک میکند تا نوع هایپرتیروئیدیسم مشخص شود و علت آن دقیقتر بررسی گردد.
۳. سونوگرافی تیروئید
سونوگرافی کمک میکند تا وجود گرهها یا ساختارهای غیرعادی در تیروئید بررسی شود. اگر تودهای مشاهده شود، ممکن است نمونهبرداری (بیوپسی) هم تجویز شود.
روشهای درمان تیروئید بیش فعال
درمان تیروئید بیش فعال بستگی به علت بیماری، شدت علائم و شرایط فردی دارد. هدف از درمان، کاهش تولید هورمونهای تیروئیدی و کنترل علائم بیماری است.
۱. داروهای ضد تیروئید
داروهایی مثل متیمازول یا پروپیلتیواوراسیل میتوانند فعالیت غده تیروئید را مهار کنند. این داروها معمولاً در مراحل اولیه استفاده میشوند و در بسیاری از افراد نتایج خوبی دارند. البته باید بدانید که مصرف این داروها نیاز به پیگیری منظم و بررسی عملکرد کبد دارد. گاهی هم اثرات جانبی مثل حساسیت پوستی یا افت گلبولهای سفید برجای میگذارد.
۲. ید رادیواکتیو
این روش غیرتهاجمی، باعث تخریب تدریجی سلولهای فعال تیروئید میشود. ید رادیواکتیو بهصورت خوراکی مصرف میشود و بهطور اختصاصی توسط سلولهای تیروئید جذب شده و آنها را از بین میبرد. معمولاً بعد از مدتی ممکن است غده تیروئید کمکار شود و مجبور شوید مادامالعمر هورمون مصرف کنید.
۳. جراحی تیروئید
در مواردی که گرههای بزرگ یا مشکوک به سرطان وجود داشته باشند، یا سایر درمانها بیاثر بودهاند، عمل جراحی برای برداشتن بخشی یا کل غده انجام میشود. معمولاً پس از جراحی، باید مکمل هورمون تیروئید مصرف کنید.
عوارض عدم درمان
اگر تیروئید بیش فعال بهموقع تشخیص داده نشود یا درمان نگردد، میتواند منجر به مشکلات جدیتری در بدن شود.
از جمله عوارض شایع عدم درمان به شرح زیر است:
- اختلال در ضربان قلب (آریتمی یا فیبریلاسیون دهلیزی)
- پوکی استخوان
- ضعف عضلات
- نازایی
- بحران تیروتوکسیک (وضعیت اورژانسی و خطرناک)
- اختلالات روانی مثل اضطراب یا افسردگی شدید
تاثیر تیروئید بیش فعال بر زنان
زنان بیش از مردان در معرض این بیماری هستند، بهویژه در سنین باروری. تغییرات هورمونی در دوران قاعدگی، بارداری و یائسگی میتواند تیروئید را حساستر کند.
تیروئید بیش فعال در زنان میتواند باعث قاعدگی نامنظم، ناباروری و حتی سقط مکرر شود. از این رو کنترل این بیماری پیش از بارداری از اهمیت زیادی برخوردار است.
کودکان و نوجوانان با تیروئید بیشفعال
اگرچه در کودکان این عارضه نادرتر از بزرگسالان است، اما در برخی کودکان هم ممکن است این اختلال دیده شود. که علائمی مانند بیشفعالی، اضطراب، لاغری شدید و عملکرد ضعیف در مدرسه به همراه دارد. تشخیص و درمان بهموقع در سنین رشد، اهمیت بالایی دارد چرا که اختلال در عملکرد تیروئید رشد جسمی و ذهنی کودک را تحتتأثیر قرار میدهد.
اکنون که شناخت کاملتری نسبت به تیروئید بیش فعال دارید، اگر علائم مشکوکی در خود دیدید، مراجعه به پزشک را به تأخیر نیندازید. درمان زودهنگام، بهترین راه برای جلوگیری از عوارض جدیتر است.